SCHRIFTMUSEUM J.A. DORTMOND UIT DE VERBORGENHEID
Iedereen die de afgelopen maanden in de uitleenhal van de Universiteitsbibliotheek is geweest, zal het zijn opgevallen dat daar een aantal vitrines met bijzondere voorwerpen is opgesteld: het zichtbare gedeelte van het Schriftmuseum J.A. Dortmond, onderdeel van de Handschriftenafdeling. Kunsthistoricus Liesbeth Eyl werkt al geruime tijd aan de inventarisatie en reorganisatie van het Schriftmuseum
Deze voor velen
misschien wat geheimzinnige collectie bevindt zich al sinds 1975 in het hoofdgebouw van de
Universiteitsbibliotheek aan het Singel, maar genoot vermoedelijk buiten de muren van de
bibliotheek meer bekendheid dan daarbinnen. Toeristen wisten - vooral op regenachtige
middagen - de weg naar dit museum op de tweede etage van het Militiegebouw wel eens te
vinden, maar voor het personeel en voor de dagelijkse bezoekers, de studenten voorop,
bleef het Schriftmuseum een onbekend fenomeen. Door de verhuizing van het museum in juli
1998 naar de uitleenhal heeft de collectie een prominente plaats gekregen en is zij
toegankelijker geworden voor publiek van binnen en buiten de UB.
Uit alle windstreken, van alle tijden
De collectie bevat een zeer grote diversiteit aan voorwerpen die afkomstig zijn uit alle
windstreken, maar met één gemeenschappelijke factor: zij bevatten schrift of hebben
daarmee te maken. Niet alleen de geografische spanwijdte van de collectie is enorm, maar
ook de tijdspanne waarbinnen de voorwerpen kunnen worden gedateerd is groot en bestrijkt
duizenden jaren. Naast handgeschreven stukken uit diverse westerse cultuurgebieden zijn er
bijvoorbeeld Mesopotamische kleitabletten te zien, Egyptische hiërogliefen, Chinese
orakelbotten, Indische palmbladen, Thaise vouwboeken, Tibetaanse gebedsrollen en vele
soorten schrijfgerei.
Verzamelaar
Het museum is genoemd naar de heer J.A. Dortmond (1912-1988), particulier verzamelaar te
Bilthoven. Van beroep was hij groothandelaar in schrijfwaren en kantoorbenodigdheden.
Zijn vele buitenlandse (zaken)reizen stelden hem in de gelegenheid een grote verzameling
aan te leggen van objecten met diverse schriftsoorten. Hij struinde langs vlooienmarkten
en antiekwinkels en bezocht veilingen. Op de Marché aux Puces te Parijs was hij vaste
klant. Bekend is dat hij daar de Chinese orakelbotten op de kop heeft getikt en een
Egyptisch houten kistje beschilderd met hiërogliefen.
Na zijn pensionering zocht Dortmond voor zijn verzameling een passende bestemming. Die
vond hij in Universitseitsbibliotheek van Amsterdam, waar zijn verzameling goed aansluit
bij de collecties handschriften, schrijfboeken, schrijfonderwijs en kalligrafie. In
september 1975 droeg Dortmond zijn verzameling over aan de UB, waar een jaar later, op 27
september 1976, het Schriftmuseum officiëel werd geopend door de toenmalige minister voor
Wetenschapsbeleid , de heer F.H.P. Trip.
Wespennest
Op grond van de verzameling Dortmond is het mogelijk om - met aanvulling van enkele
stukken uit andere UB-collecties - een tentoonstelling samen te stellen, die een
representatief beeld geeft van de ontwikkeling en de verspreiding van het schrift vanaf
het ontstaan tot op heden. Het materiaal biedt een aantrekkelijke aanblik vanwege de
talrijke excentrieke schriftdragers zoals klei, hout, metaal, boombast, bamboe, palmblad,
steen, textiel. Verder zijn er grappig vormgegeven inktpotten, reisinktstelletjes en
pennen.
De collectie is inmiddels bijna geheel geïnventariseerd, beschreven en gefotografeerd.
Om de objecten en diverse schriftsoorten nader te kunnen determineren zal het nodig
zijn om de hulp in te roepen van specialisten die bekend zijn met één of meer
deelgebieden van de collectie. Dit zou nog tot interessante wetenschappelijke discussies
kunnen leiden. Onderzoekers willen elkaar namelijk nog wel eens tegenspreken. Zo kwam er
eens iemand die vol bewondering was voor het exclusieve Maya-handschrift. Een volgende
bezoeker - die belangstelling toonde voor hetzelfde stuk uit de collectie - had nu juist
ontdekt dat het een vervalsing is: een interessante vervalsing weliswaar, vervaardigd in
Spanje en gebaseerd op oorspronkelijke Maya-handschriften, maar toch!
Het is de bedoeling om educatieve ondersteunende teksten te schrijven over de
schriftsoorten in het algemeen en over de objecten in het bijzonder, zodat een breder
publiek het de moeite waard zal vinden het museum te bezoeken. Op het moment is een
voorlopige tentoonstelling ingericht die stukje bij beetje zal worden herzien. Een en
ander zal nog wel enige tijd in beslag nemen. Het is geen gemakkelijke opgave om
helderheid te scheppen in deze complexe materie. Toen Annie Romein-Verschoor bezig was met
een verhandeling over de oorsprong van het schrift verzuchtte zij eens: "lieve hemel
wat een wespennest is dat".
Liesbeth Eyl
UB, Afdeling Handschriften
telefoon: 525 2388